قَدْ أَفْلَحَ ۸۱۸ المؤمنون
قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ﴿۱﴾ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ ﴿۲﴾ وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ ﴿۳﴾ وَالَّذِينَ هُمْ لِلزَّكَاةِ فَاعِلُونَ ﴿۴﴾ وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ ﴿۵﴾ إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ ﴿۶﴾ فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْعَادُونَ ﴿۷﴾
هرآئينه کامیاب اند مومنان ﴿۱﴾
کسانی که در نماز خود تواضع کنندگان اند ﴿۲﴾
و کسانی که از چیزهای بیهوده رو گردانند ﴿۳﴾
و کسانی که ایشان زکوة را ادا کنندگانند ﴿۴﴾
و کسانی که شرمگاهای خود را نگه دارندگانند ﴿۵﴾
مگر بر زنان خود یا کنیزانیکه مالک اند دستهای راست ایشان پس هرآئينه ایشان ملامت نشده اند ﴿۶﴾
پس هر که خواهد غیر از آن پس آن کسان ایشانند از حد گذرندگان ﴿۷﴾
ربط: این سوره با سوره حج این است (۱) در اخیر سوره حج به مومنان اوامر ذکر شد برای کامیابی دنیوی در اول این سوره ذکر صفات مومنان را میکند برای فلاح اخروی (۲) در آن سوره رد است بر شرک تحریم و تحلیل در این سوره تردید است برشرک فی البرکات که آن مبداء شکر فعلی است -
دعویٰ این سوره: رد بر شرک فی البرکات به شش طریقه است اولی دوازده دلیل عقلی ، شش در اول سوره و شش در اخیر سوره - دوم شش دلایل نقلی - سوم مقابله در بین صفات مومنان و مشرکان و هر یک از آنها چهادره چهارده است - چهارم بیم دادن به مشرکان به ذکر کردن شش اسباب عذاب و هفت حالت عذاب - پنجم تردید بر شش اقسام شرک - ششم ذکر یازده اسماء حسنیٰ برای معرفت اللّه تعالٰی -
خلاصه سوره: این سوره به چهارباب تقسیم است باب اول الی (۲۳) است در این بشارت به مومنان به هفت صفات است و باز شش دلایل عقلی است و دعوی سوره است -
[۱] در این آیت صفت مرکزی را ذکر کرده است که ایمان است امام ترمذی حدیث را ذکر کرده است مضمونش این است که چون این آیات ها نازل شد نبی صل اللّه وعلیه وسلم روی به قبله کرد ودست ها را بلند کرد دعا خواست اللّهم زدنا ولا تنقصنا (الی اخیر) باز فرمود که بر من ده آیات نازل کرده شده کسی که بر اینها عمل کرد به جنت داخل میشود اشاره شد که مراد از فلاح داخل شدن به جنت است و از آتش نجات یافتن است -
[۲] خشوع صفت دل است که آثار آن براندام ها اشکار میشود یعنی در نماز با بدن و لباس خود بازی نمیکند و در دل به جز از نماز دیگر افکار را نمی آورد و در قیام رکوع سجده صرف به جای سجده نگاه میکند و از پیش روی خود سنگریزه وغیره را (بدون ضرورت) دور نمی کند - و بر معنی قرآن فکر میکند و در باره حکم خشوع اختلاف اهل علم است صحیح این است که خشوع فرض است اگر چه در همه نماز اندک ساعت باشد -
[۳] این صفت سوم است و مراد از لغو همه گناهان و کار های عبث است کفر و شرک بدعات و رسم و رواج دروغ غیبت وغیره در آن داخل است - همچنین مجالس شرک و بدعات و رسم ها و رقص ها وغیره نیز در آن داخل است -
[۴] این صفت چهارم است و مراد از زکوة اعمال پاک نگهداشتن نفس است (تزکیه نفس) و پاک کردن مال به دادن صدقات و زکوة نیز در این شامل است - و ابن کثیر گفته است که اصل مال زکوة در مکه فرض شده است و نصاب و مقدار آن در مدینه مقرر شده است -
[۵] این صفت پنجم عفت و پاکدامنی است و حفاظت فروج دو قسم است (۱) از اشکار کردن نگه داشتن (۲) از زنا و بدکاری نیز پاک داشتن است -
[۶] این آیت دلیل است که کنیز یک شخص برای مولیٰ او بغیر از نکاح جایز است از سببی که از أَزْوَاجِهِمْ را جدا ذکر کرده است -
[۷] این آیت دلیل است که زنا و اغلام بازی و متعه همه حرام اند که این همه در (وَرَاءَ ذَلِكَ) داخل اند و همچنین در سوره معارج (۳۱) ذکر است ، و امام شافعی رحمة اللّه علیه از این آیت دلیل گرفته است که استمنا با دست حرام است و این صحیح است -