حم ۱۲۴۳ الفتح
إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا ﴿۱﴾ لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ وَيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَيَهْدِيَكَ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا ﴿۲﴾ وَيَنْصُرَكَ اللَّهُ نَصْرًا عَزِيزًا ﴿۳﴾
هرآئينه ما فتح دادیم ترا فتح اشکارا ﴿۱﴾
تا بیامرزد برای تو اللّه تعالٰی از آنچه که سابق گذشته است از خطاهای تو و آنچه بعد شده باشد و تمام میکند نعمت خود را بر تو و قایم میسازد ترا بر راه راست ﴿۲﴾
و مدد میکند ترا اللّه تعالٰی مدد باعزت ﴿۳﴾
ربط: این سوره با سوره پیش از چندین وجوه است وجه اول، چون امر قتال در سوره پیش شد حالا در این سوره بشارت به فتح است و با انزال السکینه- وجه دوم چون در آن سوره آن هیجده صفات مومنان را ذکر کرد که علت های تشجیع قتال فی سبیل اللّه بود حالا چنان هیجده صفات آنها را ذکر میکند که اسباب رضای اللّه تعالٰی از ایشان است -
دعویٰ این سوره: مژده دادن به نبی صل اللّه وعلیه وسلم به فتح است و عظمت شان او و مژده دادن به مومنان (به صحابه کرام) با انزال السکینة و ذکر صفات آنها - و مسئله توحید را به تعبیرات مختلف در (۲۷،۲۶،۱۴،۱۱،۹،۷) آورده است و نه آسماء حسنیٰ اللّه تعالٰی است -
خلاصه سوره:
این سوره به دو باب تقسیم است باب اول الی (۱۸) است در این دو بشارت است و متعلق با هر یکی چهار چهار امور ذکر است باز صدق رسول و عظمت شان او را به همراه ذکر توحید بیان میکند باز ده قباحت منافقین زجراً و ذکر اهل عذر در (۱۷) است -
[۱] مراد از فتح در قول صحیح صلح حدیبیه است که سبب فتح اسلام شد به دلیل حدیث از براء بن عازب رضی اللّه عنه او گفته است که شما فتح مکه را فتح میدانید بلی او یک فتح است و ما بیعت الرضوان را فتح میدانیم (فَتْحًا مُبِينًا) در این بسیار معجزات اشکار شد و سبب غلبه اسلام شد و قتال نیز در آن نشد از این سبب صفت مبین را ذکر کرد -
[۳،۲] این ذکر چهار فایده است در فتح برای نبی صل اللّه وعلیه وسلم :
فایده اول: (لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ) یعنی فتح سبب است برای این چهار فواید و وجه سببیت این است که فتح مبین از سبب جهاد و قتال فی سبیل اللّه و بعد از گذشتاندن تکالیف دیگر آمد و این کارها سبب مغفرت گناهان است - سوال:لفظ مغفرت و ذنب دلالت میکند که نبی صل اللّه وعلیه وسلم گناه کرده است و حال اینکه او و تمام انبیاء علیهم السلام معصوم از گناهان اند؟ جواب به چندین وجوه است وجه اول این است که این جمله مستلزم برای کردن گناه نیست از این سبب که مراد از ذنب کارهای خلاف الافضل است که آن گناه نیست لیکن سبب اندوه برای انبیاء علیهم السلام میباشد آن اندوه را اللّه تعالٰی دور کرده است به آن مغفرت گفته شده است - وجه دوم مغفرت به معنی عصمت است چنانچه شربینی این قول را نقل کرده است یعنی اللّه تعالٰی ترا از کردن گناه محفوظ نگهداشته است در زمان گذشته و در زمان آینده نیز (مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ) در این بسیار اقوال مفسرین است - قول مجاهد این است که پیش از نبوت و بعد از نبوت - قول دوم پیش از فتح و بعد از فتح - قول سوم پیش از این زمان و بعد از این زمان -
فایده دوم: (وَيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ) در این اشاره به آن احکامی است که بعد از فتح نازل شده اند و همچنین اشاره است که بعد از فتح بسیار متکبرین در اسلام داخل خواهند شد -
فایده سوم: (وَيَهْدِيَكَ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا) هدایت به معنی تثبیت است یعنی فتح سبب تثبیت بر دین شد -
فایده چهارم: (وَيَنْصُرَكَ اللَّهُ نَصْرًا عَزِيزًا) مراد از نصر دادن غلبه بر دشمنان است پس اشاره به فتح کردن مکه شد و به همراه آن بعد از این آن فتوح که به نبی صل اللّه وعلیه وسلم حاصل شد -