حم ۱۲۷۲ الذَّارِيَاتِ
وَالذَّارِيَاتِ ذَرْوًا ﴿۱﴾ فَالْحَامِلَاتِ وِقْرًا ﴿۲﴾ فَالْجَارِيَاتِ يُسْرًا ﴿۳﴾ فَالْمُقَسِّمَاتِ أَمْرًا ﴿۴﴾ إِنَّمَا تُوعَدُونَ لَصَادِقٌ ﴿۵﴾ وَإِنَّ الدِّينَ لَوَاقِعٌ ﴿۶﴾ وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْحُبُكِ ﴿۷﴾ إِنَّكُمْ لَفِي قَوْلٍ مُخْتَلِفٍ ﴿۸﴾ يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ ﴿۹﴾
قسم به باد های پراگنده کننده به پراگنده کردنی ﴿۱﴾
پس به برداردنگان بار ﴿۲﴾
پس به روان شونده به آسانی ﴿۳﴾
پس به تقسیم کنندگان کار ﴿۴﴾
به تحقیق آنچه وعده داده میشود به شما راست است ﴿۵﴾
و هرآئينه جزا ضرور واقع شدنی است ﴿۶﴾
قسم به آسمان که دارای ستاره های انبوه است ﴿۷﴾
هرآئينه شما هستید در سخن مختلف ﴿۸﴾
باز گردانیده میشود از او هرکه باز داشته شده ﴿۹﴾
ربط: این سوره با پیش این است که در این ترقی از پیش است به بسیار وجوه اول اینکه آنجا کذاک الخروج ذکر کرده بود اینجا انما توعدون لصادق است و این ترقی در دعوت بعث بعدالموت است - وجه دوم در آن سوره بود سبح بحمد ربک و در این سوره ففرو الی اللّه است این ترقی در دعوت توحید است ، وجه سوم آنجا خلق انسان را ذکر کرده است و در اینجا حکمت خلق انسانها ذکر است - وجه چهارم، در آن سوره صرف دلایل بر اثبات بعث بود در این سوره به همراه دلایل شواهد نیز است - وجه پنجم، آنجا ذکر اقوام مکذبه اجمالاً بود در اینجا از آنها عذاب پنج قوم را ذکر کرد -
دعویٰ این سوره: اثبات بعث بعدالموت در (۵) است به ذکر پنج شواهد و دلایل عقلی و به ذکر عذاب پنج اقوام و دعوی توحید در (۵۶،۵۱،۵۰) است و هفت (۷) اسماء حسنیٰ را ذکر کرده است -
خلاصه سوره این است:
این سوره تقسیم به دو باب است باب اول تا ۲۴ است در این پنج شواهد است و در میان دعوی سوره است باز پنج حالات مکذبین به طریقه زجر بیان میکند باز بشارت به ذکر پنج صفات متقین باز سه دلایل عقلی که در آن پنج حالات ذکر است و باز قسم ذکر است - دلایل و قسم برای اثبات بعث بعدالموت است -
[۴،۳،۲،۱] این چهار قسم به طریق شواهد بر دعوی بعدی است و این صفات همه از بادها است یا این صفت های موصوفات جدا جدا است یعنی ذَاریات صفت هواها است و حَامِلات، صفت ابرها است و جَارِيَاتِ، صفت کشتی ها است و مُقَسِّمَاتِ، صفت ملائک است -
[۶،۵] این جواب قسم و دعوی سوره است مراد از آن خروج از قبرها است که وعده آن در سوره ق ذکر شده است - و مناسبت مقسم بهٰ به جواب قسم این است چنانچه اللّه تعالٰی به ذریعه بادها غبار را پراگنده کرده است و باز از ایشان ابرها میسازد و باز در میان آسمان و زمین روان می کند و باز به شکل باران دوباره به زمین می فرستد همچنین اللّه تعالٰی قادر است که این انسان را ذره ذره کند و باز جمع کند و ارواح به او به آسانی بیاورد و جزا و سزا بر آن تقسیم کند -
[۷] این قسم بطور شاهد پنجم است این را از قسم های پیش جدا ذکر کرد زیرا مقسم به آن جدا است از آن مقسم به و همچنین آن چیزهای عالم وسطی و سفلی بود (بجز از مقسمات بریک تفسیر) و این عالم علوی است (الْحُبُكِ) حبک به محکم و چین (تاب) لباس که زیبا و صفا نیز باشد و خطوط مختلف در آن باشد گفته میشود اینجا نیز محکم بودن آسمان و صفائی و به ستاره ها مزین شدن و به سبب آن راها در آسمان ساخته شدن این همه صفات مراد است -
[۸] بهتر این است که این جواب قسم است و از این آیت پنج قبایح منکرین را به طریقه زجر دادن ذکر میکند (قَوْلٍ مُخْتَلِفٍ) در باره قرآن و رسول و قیامت و در اللّه تعالٰی در باره هر یک سخن های پراگنده منکرین است - مناسبت قسم و جواب قسم این است که محکم بودن آسمان و زیبائی آن شاهد است که بنا کنندهٔ آن (اللّه تعالٰی) قادر و عالم بر هر چیز است پس در خلاف آن اقوال شما باطل و پراگنده است -
[۹] این نیز زجر است مراد از آن مقلدین گمراهان اند که به سبب اقوال مختلف پیشوایان گمراهان از حق میگردند چون مقلد خود را بدون اختیار کرده است از این سبب صیغه مجهول را ذکر کرده است -