قَالَ فَمَا خَطْبُكُمْ ۱۳۰۷ الرَّحمٰن
الرَّحْمَنُ ﴿۱﴾ عَلَّمَ الْقُرْآنَ ﴿۲﴾
او رحمان است ﴿۱﴾
تعلیم داده قرآن را ﴿۲﴾
ربط: آن با سوره پیش از چندین وجوه است وجه اول این است که در سوره پیش تصرفات عام و خاص اللّه تعالٰی را ذکر کرد اینجا بر آن زیادت میکند اثبات رحمانیت اللّه تعالٰی را - وجه دوم آن است که در آن سوره تخویف و بشارت اجمالی را ذکر کرده بود حالا در این سوره تفصیل آن هر دو است -
دعویٰ سوره این است: اثبات رحمانیت اللّه تعالٰی به همراه رد بر شرک فی البرکات در اول و آخر به همراه ذکر سی نعمت های بزرگ دنیویه تفصیلاً و با ذکر لفظ الآءِ سی و یک بار اجمالاً - از سببی که الآءِ به نعمت های بزرگ گفته میشود -
خلاصه سوره این است:
اول دعوی سوره است با الرحمٰن با ذکر سی نعمت های دنیویه باطنی روحانی ظاهری و این دلایل عقلی نیز است و در این جمله فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ را هشت بار ذکر کرده است باز با تخویف اخروی ذکر انعامات است و در آن این جمله را هفت بار ذکر کرده است باز با بشارت اخرویه ذکر انعامات اخرویه است و در آن شانزده بار این جمله ذکر شده است -
فائده اول اینست: در حدیث آمده است (از کلام ابن کثیر معلوم میگردد که حدیث حسن است) که رسول اللّه صل اللّه وعلیه وسلم این سوره را برای جنیات خوانده بود و آنها به همراه هر جمله (فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ) این جواب میدادند که (لَا بِشَیْ ءٍ مِّن نِعَمِکَ رَبَّنَا نُکَذِّبُ فَلَکَ الْحَمٌْدُ) که بر هیچ یک نعمتی از نعمت های نزد تو ائ پروردگار ما ما انکار نمی کنیم برای تو صفات الوهیت است - باز به صحابه کرام نیز ترغیب این جواب را داد -
فائده دوم: این جمله سی و یک مرتبه در این سوره آمده است اگر چه به لحاظ لفظ تکرار است لیکن به لحاظ مقصد تکرار نیست از سببی که در هرجا مقصد این جمله جدا جد است چنانچه بعد معلوم خواهد شد -
فائده سوم: این جمله را به همراه نعمت ها هشت بار ذکر کرده است از سببی که اصول نعمت ها هشت انواع است - (۱) باطنی (۲) ظاهری (۳) انفسی (۴) افاقی (۵) بری (۶) بحری (۷) علوی و (۸) سفلی - و همه این انواع در اینجا ذکر شده است و این جمله را با تخویف اخروی هفت بار ذکر کرده است اشاره است که هفت دروازه جهنم است سبب نجات یافتن از همه آن نهگداشتن خود از تکذیب است و به همراه بشارت اولاً هشت بار و ثانیاً نیز هشت بار ذکر کرده است اشاره است که هشت دروازه جنت است اگر جنت های نوع اول است یا نوع دوم است -
[۲] این ذکر نعمت اول است - این نعمت دینیه روحانیه است و از تمام نعمت ها بسیار نعمت بزرگ است - و تعلیم قرآن از جانب اللّه تعالٰی نازل کردن و آسان کردن برای خواندن و گرفتن نصیحت است -