عَمَّ ۱۵۲۸ اَلْبَلَد
لَا أُقْسِمُ بِهَذَا الْبَلَدِ ﴿۱﴾ وَأَنْتَ حِلٌّ بِهَذَا الْبَلَدِ ﴿۲﴾ وَوَالِدٍ وَمَا وَلَدَ ﴿۳﴾ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي كَبَدٍ ﴿۴﴾
چنین نیست قسم میخورم به این شهر ﴿۱﴾
و بی عزتی تو میشود در این شهر ﴿۲﴾
و قسم به پدر و او که فرزندش است ﴿۳﴾
هرآئينه ما آفریدیم انسان را در محنت کردن ﴿۴﴾
ربط: این سوره با سوره پیش از چندین وجوه است در سوره پیش ترغیب به تضرع کردن است در اوقات استجابت در این سوره ترغیب به محنت صالح است وتحذیر از محنت بد است - وجه دوم این است که در آن سوره زجر بود به عدم اکرام یتیم وعدم طعام مسکین در این سوره ترغیب دادن است به اکرام و اطعام و یتیم و مسکین با داشتن ایمان -
دعویٰ این سوره: ترغیب به تحمل محنت به طریقه صالح است و از اجتناب کردن از محنت سیئه در (۴) و در این صفات فعلیه اللّه تعالٰی را سه ذکر کرده است - خلق انسان جعل اعضاء و هدایت -
خلاصه سوره:
دو شهادت را ذکر میکرد بر دعوی سوره الی (۴) باز زجر به محنت سیئه است در (۶) با عقیده ناکاره در (۷،۵) عقیده اول انکار از قدرت اللّه تعالٰی و دوم انکار از علم اللّه تعالٰی و این منشا برای مشقت کردن ناکاره است - باز ذکر چهار انعامات است در (۱۰،۹،۸) که بواسطه آن تمیز شده میتواند در بین مشقت خوب و بد - باز ذکر مشقت صالحه به شش امور است به همراه بشارت الی (۱۸) و به نام (عقبه) نهاده است باز تخویف اخروی است به مشقت سیئه کننده در (۲۰،۱۹) -
[۱] (بِهَذَا الْبَلَدِ) این سوگند اول است و اجماع مفسرین است که مراد از آن مکه مکرمه است که آن ام القریٰ و ام البلاد است و از آن تمام زمین گسترده شده است -
[۲] (حِلٌّ) مفسرین بسیار وجوه آنرا نوشته اند یکی اینکه این به معنی مستقبل است و بشارت فتح مکه بعد از هجرت است یعنی برای تو اجازه قتال در این بلد داده خواهد شد - وجه دوم این است که حِل به استحلال حرمت گفته میشود مانند در لاتحلو شعائراللّه یعنی مشرکان بی عزتی تو را در این شهر میکنند به اراده قتل و بیرون کردن و به سب و شتم -
[۳] این سوگند دوم است و مراد از والد آدم علیه السلام و از ماولد تمام ذریت (اولاد) اوست و این قول مجاهد و حسن بصری است و اکثر مفسرین پسندیده اند -
[۴] این جواب سوگند است (كَبَدٍ) در اصل به شدت گفته میشود و مراد از آن سختی گذراندن است اگر جسمی باشد یا مالی باشد سختی اختیاری باشد (یعنی اعمال خیر و شر) یا غیر اختیاری و مناسبت سوگند و جواب سوگند این است که زمین مکه خصوصاً بسیار زمین مشقت است تا آنکه بهتر همه مخلوق که محمد صل اللّه وعلیه وسلم بر آن نیز در آن بسیار تکالیف گذشته است و همچنین ساکنان آن که آدم علیه السلام و نسل آن است هر وقت در مشقت و تکلیف اند مشقت کسی صالح میباشد و مشقت کسی سیئه (بد) میباشد - پس این دلیل و شاهد است که در زندگی انسان ضرور محنت و مشقت است لیکن برای او ضروری است که مشقت خیر کند و از قدرت و عمل اللّه تعالٰی خود را آزاد نداند -