عَمَّ ۱۵۳۴ اَلَّیْل
وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى ﴿۱﴾ وَالنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّى ﴿۲﴾ وَمَا خَلَقَ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى ﴿۳﴾ إِنَّ سَعْيَكُمْ لَشَتَّى ﴿۴﴾
قسم به شب وقتیکه بگسترد ﴿۱﴾
و قسم به روز چون روشن شود ﴿۲﴾
و قسم به ذاتی که آفرید نر و ماده را ﴿۳﴾
هرآئينه عمل های شما (کوشش ها) گوناگون است ﴿۴﴾
ربط: این سوره با سوره پیش از چندین وجوه است وجه اول این است که در سوره تفرقه عاقبت فریقین ذکر شد در این سوره علت آنرا ذکر میکند که تفرقه عقیده و عمل است - وجه دوم آنست که در آن سوره تخویف دنیوی ذکر شد در این سوره آن اعمال را ذکر میکند که با آن ایمن حاصل میگردد از عذاب الٰهی -
دعویٰ این سوره: تفرقه در عقیده و اعمال است در (۴) و ذکر یک نام اللّه تعالٰی است که رب است و پنج صفات فعلی را در آن ذکر میکند -
خلاصه سوره:
اول دو شاهد را بر دعویٰ سوره ذکر میکند الی (۴) باز تفصیل این فرق است احوال یک فریق الی (۷) و احوال فریق دوم الی (۱۱) ترغیب در دو آیات است (۱۳،۱۲) باز تخویف اخروی به یک گروه است به ذکر سه صفت آنها تا (۱۶) و بشارت به گروه دیگر است به پنج حالات تا (۲۱) -
[۲،۱] این دو سوگند است (إِذَا يَغْشَى) مراد از آن پوشانیدن چیزها است به همراه تاریکی برای سکون هرچیز در جای خود و برای راحت و خواب کردن و تهجد خواندن و برای بسیار فواید دیگر (إِذَا تَجَلَّى) روشنی روز سبب زوال تاریکیها است و برای حرکت کردن در زمین برای طلب رزق و برای دیدن دلایل و قدرت های توحید اللّه تعالٰی - پس معلوم شد که در اثار شب و روز و در فایده های آن بسیار فرق است -
[۳] این سوگند سوم اللّه تعالٰی بر ذات خود است به صفت خلق و تخصیص خلق و ذکر و انثیٰ را به سببی کرده است که در آفریدن و صفات آنها بسیار فرق است اشاره به آن فرق است و مراد از الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى تمام مذکر و مونث است اگر از انسانها است یا از حیوانات دیگر است -
[۴] این جواب است (سَعْيَكُمْ) سعی از عمل خاص است سعی آن عملی است که اهتمام آن میشود و در آن حتی الامکان کوشش میشود (لَشَتَّى) جمع شتیت است مختلف از یکدیگر که یکی عمل خیر میکند پس دیگری عمل شر میکند یکی مطیع است دیگری عاصی است یا یکی برای دنیا سعی میکند پس دیگری برای آخرت و دین و همچنین اختلاف است در جزاء و سزاء نیز -