عَمَّ ۱۵۵۱ اَلزِّلْزَال
إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا ﴿۱﴾ وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقَالَهَا ﴿۲﴾ وَقَالَ الْإِنْسَانُ مَا لَهَا ﴿۳﴾ يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا ﴿۴﴾
وقتیکه لرزانیده شود زمین (تمام) به لرزانیدن آن ﴿۱﴾
و بیرون آورد زمین بارهای خود را ﴿۲﴾
و گوید انسان که چه شد او را ﴿۳﴾
در آن روز بیان میکند زمین خبرهای خود را ﴿۴﴾
ربط: این سوره با سوره پیش از چندین وجوه است وجه اول این است که در سوره های پیش (از سوره الضحیٰ) سه اصول ایمان ذکر شد رسالت ، توحید و قرآن در این سوره اصل چهارم را ذکر میکند که آن اثبات بعث بعدالموت است - وجه دوم این است که در سوره پیش زجر به منکرین بود در این سوره تخویف اخروی برای منکرین است -
دعویٰ این سوره: اثبات قیامت به ذکر احوال آن است که آنها پنج اند و یک نام اللّه تعالٰی (رب) ذکر است -
خلاصه سوره:
در این پنج حالات قیامت را (که آنها احوال) است ذکر میکند (۱) زلزال (۲) اخراج الاثقال (۳) تحدیث بالاخبار والاحوال (۴) تشتیت الناس و صدورهم الاَرَاءةِ الَاَعْمَال و ملاقات کلَّ انسان مع الاعمال - و در میان تحیر انسان را ذکر کرده است -
[۱] این حال اول است و در این زلزله دو قول مفسرین است اول اینکه این در هنگام فنا دنیا میباشد پیش از روز قیامت پس از علامات قیامت میباشد چنانچه این قول اول بود در آیت سوره حج و قول دوم این است این که در وقت بعث بعدالموت است و این قول مناسب است با يَوْمَئِذٍ در بعد از این که دو بار ذکر است و آن البته روز قیامت است -
[۲] این حال دوم است و نسبت اخراج به زمین مجازی است فاعل حقیقی البته اللّه تعالٰی است و وقتیکه در باره زلزله قول اول گرفته شود مراد از اثقال خزانه های زمین میباشد چنانچه در حدیث مسلم وارد است که پیش از قیامت زمین پاره های بزرگ طلا و نقره را بیرون خواهد انداخت مانند ستون ها لیکن مردمان از هیبت ها یا از سبب اموال بسیار از آن بی پرواه میباشند - و اگر قول دوم گرفته شود پس مراد از اثقال مرده ها است که در روز قیامت از زمین دوباره کشیده میشوند -
[۳] در این حیرانی و تعجب انسان را ذکر میکند اشاره است که هیبت زلزله و برآمدن اثقال بر انسان بسیار میباشد -
[۵،۴] در این حال سوم را بیان میکند ومراد از يَوْمَئِذٍ روز قیامت است و در حدیث ترمذی وارد است که مراد از این شهادت دادن زمین است بر آن اعمالی که انسانها در پشت آن کرده اند (بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحَى لَهَا) یعنی اللّه تعالٰی این زمین را گویا میکند مانند در حم سجده (۲۱) است یا مراد از ایحاء امر کردن است -