عَمَّ ۱۵۵۹ اَلْعَصْر
وَالْعَصْرِ ﴿۱﴾ إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ ﴿۲﴾ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ ﴿۳﴾
قسم است به زمانه ﴿۱﴾
که هرآئينه البته انسان در زیان است ﴿۲﴾
مگر آنهای که ایمان آوردند و اعمال کردند برابر به سنت و سخن پخته گفته اند به یکدیگر از حق و سخن پخته گفته اند به یکدیگر از صبر کردن ﴿۳﴾
ربط: این سوره با سوره پیش از چندین وجوه است وجه اول این است که در آن سوره زجر بود به تکاثر و غفلت در این سوره زجر است به نتیجه او که خسران است - وجه دوم این است که در آن سوره سوال ذکر شد در این سوره بعد از سوال دو نوع انسانها را ذکر میکند (خاسرین و فائزین) -
دعویٰ این سوره: ذکر آن اموری است که فرق پیدا میکند میان خاسرین و فائزین -
خلاصه سوره:
سوگند به طور شاهد ، زجر بر خسران ، چهار امور را برای نجات ذکر میکند که دو آن برای کمال فی نفسه است یکی قول علمیه (عقیده) دوم قوت عملیه - و دو آن برای تکمیل غیر است یکی دعوت و تعلیم حق ، دوم ثبات و دوام برآن -
فائده: از امام شافعی رحمه اللّه روایت است اگر مردم تفکر کنند دراین سوره پس این برای ایشان کافی است -
[۱] این سوگند است و مقصد در آن شهادت است به اثبات خسران انسانها - و در این دو قول مشهور است اول اینکه مراد از این زمان است که در آن حالات و واقعات مختلف انبیاء علیهم السلام و از قوم های ایشان و عذاب بر منکرین و نجات مومنان واقع شده است پس ذکر از ظرف و مراد از آن مظروف است - قول دوم این است که مراد از آن وقت دیگر است که وقت آخری روز است و این وقت وقت نفع و تاوان تاجران و مزدوران است و در حدیث صحیح نیز به این اشاره است که آنکسی که نماز دیگر از آن فوت شد گویا که اهل و مال او ضایع شد -
[۲] این جواب سوگند است (الْإِنْسَانَ) مراد از این همه انسانها است به قرینه استثناء و مرجع آن به مشرکان و کفار و فساق و فجار است که آنها در خسران اند - و خسران به نقصان و هلاکت و زیان گفته میشود -
فائده: آن آیات های قرآن کریم خوانده شود که در آن ماده خسران استعمال شده است از آن به خوبی واضح میگردد که اسباب خسران چیست آنرا در تفسیر مشکلات سوره بقره ما ذکر کرده ایم -
[۳] به این استثناء معلوم گردید که از این چهار خصلت کسی محروم باشد پس او در خسران کامل است و هرکه دارای ایمان باشد لیکن از خصلت های باقی بکلی یا بعضاً خالی باشد او نیز در نوع از خسران است و این خصلت های مومن کامل است از سببی که صلاحیت انسان به دو طریقه است اول کمال نفس خود و دوم تکمیل انسانهای دیگر ، و کمال نفس خود به دو چیز است اول عقیده که به آن قوت علمی گفته میشود و دوم عمل صالح که به آن قوت عملی گفته میشود - مراد از ایمان آن ایمان شرعی مراد است که در قرآن به تفصیل ذکر شده است و عمل صالح آن است که به موافقت سنت نبی صل اللّه وعلیه وسلم باشد یعنی که عمل از هرنوع بدعت و فسق پاک باشد - و تکمیل غیرهم به دو چیز است اول دعوت و تعلیم و تزکیه که به آن اشاره است در (وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ) در اینجا مراد از حق قرآن و طاعة اللّه تعالٰی و از رسول اللّه صل اللّه وعلیه وسلم و تزهید فی الدنیا و ترغیب الی الاخرة است و چیز دوم تلقین صبر است که به آن اشاره است با (وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ) -